سین؛ ایزد ماه و قطب‌نمای اسطوره‌ای خاور نزدیک

در ابتدای نشست کرسی علمی ترویجی، استاد وفا وفایی با تبیین جایگاه ایزد «سین» (Sin) در اساطیر بین‌النهرین، خاطرنشان کرد که این ایزد نه تنها به عنوان خدای ماه، بلکه به عنوان نماد نظم، زمان‌سنجی و خرد در تمدن‌های سومر، آکد و بابل شناخته می‌شده است. وی بیان داشت که نماد تصویری این ایزد (هلال ماه) صرفاً یک عنصر تزیینی نبوده، بلکه حامل بارهای معنایی عمیقی در متون مذهبی و سیاسی آن دوران است.

وفایی با استفاده از رویکرد نشانه‌شناسی (Semiotics)، به تحلیل «دال» و «مدلول» در این نماد پرداخت و توضیح داد که چگونه هلال ماه از یک نشانه طبیعی به یک نماد (Symbol) اقتدار الهی تبدیل شده است. وی افزود: «در سنت‌های تصویری خاور نزدیک، سین به عنوان “پدر خدایان” شناخته می‌شد و تداوم نماد او در دوره‌های بعدی، نشان‌دهنده یک پیوستگی فرهنگی عمیق در منطقه است که مرزهای جغرافیایی و سیاسی را درمی‌نوردد.»

تداوم بصری نماد سین در ایران باستان؛ از عیلام تا ساسانیان

بخش محوری ارائه استاد وفایی به ردیابی این نماد در سنت‌های تصویری ایران باستان اختصاص داشت. وی با نمایش نمونه‌هایی از مُهرهای استوانه‌ای عیلامی و نقش‌برجسته‌های هخامنشی، نشان داد که چگونه عناصر بصری مرتبط با ایزد ماه، با حفظ هسته معنایی خود، در هنر ایران بازآفرینی شده‌اند.

• دوره هخامنشی: حضور نماد ماه در کنار نماد فروهر و خورشید، نشان‌دهنده تثبیت یک تثلیث کیهانی در نظام بصری این امپراتوری است.
• دوره اشکانی و ساسانی: وفایی به اوج شکوه این نماد در تاج‌های شاهنشاهان ساسانی اشاره کرد. وی تحلیل کرد که قرارگیری هلال ماه در بالاترین نقطه تاج، نشان‌دهنده پیوند میان پادشاه و قوای قدسی آسمانی است که ریشه‌های آن را باید در سنت‌های هزارساله بین‌النهرینی جستجو کرد.

نقد و واکاوی؛ ضرورت دقت در تفسیرهای آیکونوگرافیک

در بخش دوم نشست، دکتر محمد شکری به عنوان ناقد، ضمن تمجید از نگاه بین‌رشته‌ای ارائه‌دهنده، به طرح پرسش‌هایی پیرامون مرز میان «تاثیرپذیری» و «تداوم مستقل» پرداخت. دکتر شکری خاطرنشان کرد که در مطالعات نشانه‌شناختی آثار باستانی، باید مراقب بود تا شباهت‌های ظاهری (فرمی) لزوماً به معنای وحدت معنایی تلقی نشوند.

وی افزود: «ایران باستان همواره در عین تعامل با تمدن‌های همجوار، دارای یک نظام نشانه‌ای مستقل و قدرتمند بوده است. برای اثبات تداوم نماد سین در ایران، باید شواهد زبان‌شناختی و متون مکتوب را در کنار شواهد تصویری قرار داد تا از تقلیل‌گرایی در تحلیل هنر باستان پرهیز شود.» این استاد دانشگاه ادیان و مذاهب همچنین بر ضرورت بررسی تطبیقی ایزد ماه در اوستا (ماه یشت) با ایزد سین در اساطیر سامی تاکید کرد.

هنر نیازمند اندیشه؛ رسالت گروه‌های تجسمی

دکتر ملیحه مهدوی‌نژاد، دبیر نشست، در جمع‌بندی مباحث مطرح شده، برگزاری چنین کرسی‌هایی را برای دانشجویان هنرهای تجسمی حیاتی دانست. وی تصریح کرد که شناخت ریشه‌های نمادین در هنر ایران، به هنرمند معاصر کمک می‌کند تا به جای تقلید صرف، به تولید آثاری دست بزند که ریشه در هویت تاریخی و اسطوره‌ای این سرزمین دارد. وی خاطرنشان کرد که شعار «هنر نیازمند اندیشه است» در گروی همین مطالعات عمیق نظری و تاریخی محقق می‌شود.

این نشست با پرسش و پاسخ میان شرکت‌کنندگان حاضر در سالن و مخاطبان آنلاین به پایان رسید و بر ادامه این پژوهش‌ها در قالب پایان‌نامه‌های دانشجویی تاکید شد.