دانشگاه هنر و اندیشه اسلامی در چارچوب دومین دوره سوگواره ملی هنر و اندیشه عاشورایی، اقدام به برگزاری کارگاههای تخصصی متنوعی نموده است. یکی از این کارگاهها، با عنوان «از ایده تا اجرا در طراحی لباس»، با هدف راهنمایی طراحان برای بهرهگیری از ظرفیتهای فرهنگی و هنری واقعه عاشورا در دنیای مد برگزار شد. سرکار خانم خرمدره، مدرس این کارگاه، ضمن خوشامدگویی به شرکتکنندگان، تأکید کرد که هدف اصلی این نشست، آموزش ایدهپردازی و تبدیل مفاهیم انتزاعی فرهنگ عاشورا به طرحهای پوشیدنی است.
ایشان با اشاره به اینکه برگزاری سوگوارهها و رویدادهای هنری با محوریت عاشورا در کشور سابقهای طولانی دارد، فرهنگ عاشورایی را یکی از غنیترین منابع الهام برای هنرمندان در رشتههای مختلف دانست. به گفته خانم خرمدره، برخلاف موضوعاتی با المانهای محدودتر مانند «شب یلدا»، مفهوم عاشورا به دلیل قدمت تاریخی نزدیک به ۱۴۰۰ ساله و پرداخت هنرمندان متعدد در حوزههای شعر، ادبیات، موسیقی، فیلم، نگارگری و نقاشی به آن، سرشار از نمادها (المانها) و مفاهیم عمیقی است که یک طراح لباس میتواند از آنها بهرهمند شود.
اهمیت تحقیق و درک عمیق مفاهیم در طراحی لباس آیینی
خانم خرمدره تأکید کرد که اولین گام برای یک طراح لباس موفق، پس از انتخاب کانسپت یا موضوع، انجام تحقیق و پژوهش دقیق پیرامون آن است. در مورد فرهنگ عاشورا، این پژوهش میتواند شامل بررسی جنبههای تاریخی، عرفانی، هنری و نمادین آن باشد. طراح باید بتواند از المانهای موجود فراتر رفته و به مفاهیم عمیقتر دست یابد. ایده پردازی در طراحی لباس میتواند از یک المان مشخص (مانند یک نماد بصری) یا از یک مفهوم کلی (مانند مظلومیت، آزادگی، ایثار) نشأت بگیرد.
نمادشناسی عاشورایی؛ گنجینهای برای طراحان لباس
بخش قابل توجهی از کارگاه به معرفی و تحلیل نمادهای بصری رایج در فرهنگ عاشورا، به ویژه المانهای به کار رفته در «عَلَمهای عاشورایی» اختصاص یافت. خانم خرمدره با نمایش تصاویری از این علمها، به تشریح معانی و مفاهیم پشت هر نماد پرداخت:
نمادهای عَلَم و معانی آنها
- تیغهها: نماد حقطلبی شیعه هستند و تعداد آنها (معمولاً ۵، ۱۲ یا ۱۴) به ترتیب به پنج تن آل عبا، دوازده امام و چهارده معصوم اشاره دارد.
- شیر: اغلب نماد شجاعت و هیبت حضرت امام حسین (ع) یا در برخی روایات، نماد حیواناتی است که برای یاری امام آمدند اما ایشان نپذیرفتند تا نبرد، نبردی انسانی باقی بماند.
- شتر: یادآور کاروان امام حسین (ع) و همچنین نمادی از مظلومیت و اسارت اهل بیت پس از واقعه عاشوراست.
- آهو/غزال: به دلیل زیبایی و بیآزار بودن، نماد پاکی، معصومیت امام حسین (ع) و ظلمی است که بر ایشان رفته است.
- اژدها: دارای تفاسیر متعددی است؛ از جمله نمادی از سرانجام یزید و آتش جهنم (با دهان باز و آتشین) یا در برخی موارد، نماد اجنهای که قصد یاری امام را داشتند.
- اسب بالدار (بُراق) و مرغ رُخ: براق، مرکب پیامبر (ص) در شب معراج بوده (که در آیه اول سوره اسرا به آن اشاره شده) و در نمادشناسی عاشورایی گاهی به کار میرود. مرغ رخ، پرندهای با صورت انسانی، نیز تمثیلی از همین مفهوم است.
- کبوتر: نماد معصومیت، مظلومیت و پیامرسانی شهادت امام حسین (ع) و یارانش است.
- خروس: در فرهنگهای مختلف و همچنین فرهنگ ایرانی پیش از اسلام، نماد سروش (پیامآور) بوده و در اینجا نیز نقش خبردهنده و اذانگویی را تداعی میکند و بیشتر جنبه تزئینی دارد.
- طاووس: نماد حضرت مهدی (عج) است، با اشاره به حدیثی که ایشان را «طاووس اهل بهشت» معرفی میکند.
- زنگوله: نمادی از «زنگ حیدر» است و صدای آن هنگام حرکت علم، نوای «حیدر حیدر» را تداعی میکند و همچنین خبر از وقوع حادثه میدهد.
اهمیت رنگها در طراحی لباس عاشورایی
خانم خرمدره همچنین بر اهمیت رنگها در انتقال مفاهیم عاشورایی تأکید کرد:
- سیاه: نماد سوگواری و عزاداری است، اما در برخی تفاسیر نماد لشکر دشمن و شیاطین نیز بوده و به رنگ لباس حکومتهای عباسی و اموی اشاره دارد.
- سرخ: نشانهی خون شهدا و نماد شهادت است.
- سبز: رنگ سیادت و نماد حضرت امام حسین (ع) و اهل بیت است.
- عنابی (سرخ تیره): رنگ خاص و نماد حضرت ابوالفضل العباس (ع) است.
ایشان همچنین به نمادهای دیگری مانند «نخل» یزد (سازهای چوبی و بزرگ) و تاریخچه استفاده از علم در ایران (از دوران پیش از صفویه و گسترش آن در دوره صفویه) اشاره کرد و بیان داشت که این نمادها به عنوان میراث فرهنگی غنی ما تلقی میشوند.
ملاحظات فرهنگی و فقهی در طراحی لباس آیینی
یکی از نکات مهم مطرح شده در کارگاه، لزوم توجه طراحان به جنبههای فقهی و فرهنگی در استفاده از نقوش و نوشتههای مذهبی بر روی لباس بود. خانم خرمدره تأکید کرد: «در فقه اسلامی، لمس اسماء متبرکه اهل بیت (ع) و آیات قرآن بدون وضو اشکال دارد. بنابراین، استفاده مستقیم از این نامها یا عبارات روی لباس، به گونهای که در معرض تماس بدون وضو یا قرار گرفتن در مکانهای نامناسب (مانند سرویس بهداشتی) باشد، میتواند موجب بیاحترامی شود و باید از آن پرهیز کرد».
ایشان با نمایش نمونههایی از طراحیهای پیشین در سوگوارههای قبلی، برخی آثار را که به صورت مستقیم از تصاویر یا نامهای مقدس استفاده کرده بودند، مورد نقد قرار داد و در مقابل، طرحهای مفهومیتر (مانند طرحی که عدد ۷۲ را با استفاده از نقاط و حروف به نمایش گذاشته بود) را ستود. وی افزود که طراحان باید به دنبال راههای خلاقانهای باشند که مفاهیم را به صورت غیرمستقیم و هنرمندانه منتقل کنند تا هم احترام به مقدسات حفظ شود و هم اثر هنری ارزش بیشتری پیدا کند.
تکنیکهای عملی ایدهپردازی و اجرا
در بخش پایانی، خانم خرمدره به معرفی دو تکنیک کاربردی برای ایدهپردازی پرداخت:
- استفاده از خطوط اتفاقی: ترسیم خطوط درهم و تصادفی روی کاغذ و سپس یافتن فرمها و برشهای بالقوه در میان این خطوط برای استفاده در الگوسازی و طراحی لباس.
- برش و ترکیب با نقوش سنتی: ایجاد برشها یا فضاهای خالی روی الگوی پایه لباس (مانند تیشرت) و سپس پر کردن یا تزئین این فضاها با استفاده از نقوش نگارگری و طرحهای اسلیمی و ختایی موجود در کتب هنری ایرانی و اسلامی.
ایشان با نمایش کتابهایی حاوی نقوش و نگارههای ایرانی، دانشجویان را به مطالعه و الهامگیری از این منابع غنی تشویق کرد. قرار بود در ادامه کارگاه، این تکنیکها به صورت عملی اجرا شوند تا شرکتکنندگان بتوانند فرآیند تبدیل ایده به طرح را تجربه کنند.
جمعبندی: کارگاه «از ایده تا اجرا در طراحی لباس» با تمرکز بر فرهنگ عاشورا، فرصتی ارزشمند برای دانشجویان و طراحان فراهم آورد تا با نگاهی عمیقتر و خلاقانهتر به مفاهیم و نمادهای این فرهنگ غنی نگریسته و با رعایت اصول حرفهای و ملاحظات فرهنگی، آثاری شایسته و تأثیرگذار خلق کنند. این کارگاه گامی در جهت ارتقای سطح طراحی لباس آیینی و پیوند آن با هویت فرهنگی و مذهبی جامعه بود.
