۱. بحران خشکی ساختارها در پژوهش‌های آکادمیک سنتی

دکتر حمید تلخابی در ابتدای سخنان خود به چالش اساسی و دیرینه نظام دانشگاهی در مواجهه با پایان‌نامه‌ها و پژوهش‌های علمی اشاره کرد؛ مسئله‌ای که از آن به عنوان «مکانیکی شدن و فقدان روح در متن‌های علمی» یاد می‌شود. وی با طرح این پرسش که چرا بخش عمده‌ای از پژوهش‌های دانشگاهی پس از دفاع، در کتابخانه‌ها خاک می‌خورند و مخاطبی پیدا نمی‌کنند، خاطرنشان کرد:

«خطای استراتژیک ما در فضای آکادمیک این است که “پژوهش” را صرفاً یک فرآیند اداری، فرمال و پر از داده‌های خشک آماری فرض کرده‌ایم؛ در حالی که هر پژوهش اصیل، در ذات خود یک “سفر اکتشافی” و یک “روایت دراماتیک” از مواجهه انسان با امر مجهول است.»

وی تأکید کرد که طبق شعار مبنایی دانشگاه مبنی بر اینکه «هنر نیازمند اندیشه است»، عکس این گزاره نیز کاملاً صادق است؛ یعنی «اندیشه و پژوهش نیز برای اثرگذاری و تجسد، نیازمند فرم، زیبایی‌شناسی و عناصر دراماتیک هستند.»

۲. عناصر دراماتیک در دل ساختار پژوهش علمی

مدیر گروه ادبیات و هنرهای نمایشی دانشگاه در بخش اصلی ارائه خود، به تطبیق ساختاری عناصر درام (تئاتر و سینما) با مراحل نگارش یک تحقیق علمی پرداخت. وی با ارائه یک مدل بین‌رشته‌ای، نشان داد که چگونه یک پژوهشگر می‌تواند بدون آسیب زدن به مرزهای علمی و متدولوژی، از ابزارهای دراماتورژی برای اقناع مخاطب بهره بگیرد.

الف) مسئله‌پژوهی در نقش «گره‌افکنی دراماتیک»

به باور دکتر تلخابی، «بیان مسئله» در یک پروپوزال یا پایان‌نامه، دقیقاً معادل لحظه گره‌افکنی (Inciting Incident) در یک نمایشنامه است. همان‌طور که درام با به هم خوردن تعادل اولیه زندگی قهرمان آغاز می‌شود، پژوهش نیز با به هم خوردن تعادل ذهنی پژوهشگر در مواجهه با یک تضاد، مجهول یا بحران علمی شروع می‌شود. اگر پژوهشگر نتواند این گره را به‌درستی و پرکشش طراحی کند، مخاطب انگیزه خود را برای دنبال کردن ادامه متن از دست خواهد داد.

ب) فرضیه‌ها و ادبیات تحقیق؛ کشمکش و تعلیق

این استاد دانشگاه، مرحله بررسی پیشینه و تقابل دیدگاه‌های مختلف را به کشمکش (Conflict) و تعلیق (Suspense) در درام تشبیه کرد. در این ساحت، نظریات اساتید سلف و رویکردهای موافق و مخالف، شخصیت‌های این درام هستند که در ذهن پژوهشگر با یکدیگر به گفتگو و چالش می‌پردازند. فرضیه پژوهش نیز مانند نیروی محرکه‌ای است که خواننده را برای رسیدن به پاسخ نهایی در حالت تعلیق مثبت نگه می‌دارد.

ج) یافته‌های تحقیق به‌مثابه «نقطه اوج» و گره‌گشایی

دکتر تلخابی مرحله تحلیل داده‌ها و استخراج نتایج را نقطه اوج (Climax) این روایت دانست؛ جایی که پس از فراز و نشیب‌های فراوان و آزمودن فرضیه‌ها، پرده از حقیقت برداشته می‌شود و در نهایت در بخش نتیجه‌گیری، گره‌گشایی (Resolution) رخ می‌دهد و تعادل ذهنی جدیدی برای جامعه علمی حاصل می‌شود.

۳. هویت پژوهشگر: از ناظر بی‌طرف تا قهرمان روایت

یکی از محورهای چالش‌برانگیز این نشست، بازتعریف جایگاه «پژوهشگر» در متن بود. دکتر تلخابی با نقد رویکردهای پوزیتیویستی که اصرار بر حذف کامل لحن و حضور نویسنده از متن دارند، گفت:

«پژوهشگر یک ربات ثبت‌کننده داده نیست؛ او قهرمان (Protagonist) این روایت است که با موانع (کمبود منابع، خطاهای آزمایشگاهی، تضادهای نظری) می‌جنگد. بازتاب دادن هوشمندانه این فرآیند کنشگرانه در لحن نگارش، نه تنها از علمی بودن کار نمی‌کاهد، بلکه به متن تشخص و اصالت می‌بخشد.»

وی یادآور شد که بزرگترین فیلسوفان و دانشمندان تاریخ، از افلاطون در دیالوگ‌هایش تا دانشمندان علوم تجربی، همواره کشفیات خود را در قالب یک روایت و سرگذشت جذاب به جامعه عرضه می‌کردند.

۴. چالش‌ها و مرزهای میان روایت دراماتیک و تخیل

در بخش پایانی نشست، به چالش‌های پیش روی این رویکرد اشاره شد. دکتر تلخابی تأکید کرد که استفاده از «روایت دراماتیک» در پژوهش، به هیچ عنوان به معنای ورود تخیل داستانی (Fiction) یا مخدوش کردن مستندات و روش تحقیق نیست؛ بلکه مقصود، بهره‌گیری از «فرم روایتگری» برای سازمان‌دهی منطقی، منسجم و اثرگذار یافته‌های واقعی است.

وی از معاونت پژوهش دانشگاه درخواست کرد تا با برگزاری کارگاه‌های تکمیلی، اصول «روایت‌نویسی علمی» (Academic Storytelling) را به دانشجویان به‌ویژه در مقاطع تحصیلات تکمیلی آموزش دهند تا شاهد تحولی جدی در شیوه نگارش پایان‌نامه‌های هنر و علوم انسانی باشیم.

جدول تطبیقی: ساختار درام در ساحت پژوهش علمی