مقدمه؛ ادای احترام به شهدا و آغاز یک مسیر هنری
در ابتدای این نشست که با استقبال گسترده دانشجویان و هنرجویان همراه بود، دکتر حمید تلخابی ضمن عرض تسلیت به مناسبت شهادت رهبر مقاومت و همچنین گرامیداشت یاد و خاطره شهدای مظلوم «مدرسه میناب»، ابراز امیدواری کردند که روزهای پیشرو سرشار از خیر و برکت برای ایران اسلامی باشد. رئیس دانشکده هنرهای نمایشی دانشگاه هنر و اندیشه اسلامی قم در تشریح اهداف این جلسه بیان کردند که اگرچه زمان محدود است و ارتباطات مجازی چالشهای خاص خود را دارد، اما این کارگاه با رویکردی دوگانه (آموزشی-کارگاهی) طراحی شده تا هنرمندان بتوانند در کوتاهترین زمان، به ایدههایی ناب و قابل اجرا دست یابند.
بالهای پرواز روایت؛ پیوند ناگسستنی «ایرانیت» و «اسلامیت»
یکی از مهمترین محورهای تحلیلی که توسط دکتر تلخابی در کارگاه «روایت وطن» واکاوی شد، تبیین دقیق هویت دوگانه و درهمتنیده جامعه ما بود. وی با تاکید بر اینکه ما در یک جغرافیای «ایرانی-اسلامی» تنفس میکنیم، تصریح کرد: «ایرانیت و اسلامیت به مثابه دو بال هستند که هنرمند نباید در روایتهای خود، یکی را به نفع دیگری حذف یا تضعیف کند.»
دکتر تلخابی برای ملموستر شدن این مفهوم، به شخصیت عظیم «سلمان فارسی» اشاره کرد و ساخت سریال درباره این شخصیت را یک «انتخاب در نقطه درست» دانست؛ چرا که سلمان فارسی تجلی کامل پیوند هویت ایرانی و روح اسلامی است که این دو وجه، متقابلاً یکدیگر را تقویت میکنند. رئیس دانشگاه علمی کاربردی فرهنگ و هنر افزود: «در تجربه هشت سال دفاع مقدس نیز این دوگانهی وحدتیافته موتور محرک رزمندگان ما بود؛ از یک سو غیرت دفاع از مرزهای کشور و خاک وطن (وجه ملی) و از سوی دیگر قدرت ایمانی، نگاه الهیاتی و اشتیاق برای رسیدن به کربلا (وجه دینی) صحنههای نبرد را مدیریت میکرد.»
ایمان و الهیات؛ فراتر از شعار، هسته مرکزی بازدارندگی
دکتر تلخابی در بخش دیگری از این کارگاه تخصصی، به تبیین نقش محوری «ایمان» در تحلیل رویدادهای جنگی معاصر پرداخت. ایشان با تاکید بر اینکه طرح مسئله ایمان در این نشست یک رویکرد صرفاً «ایدئولوژیک و شعاری» نیست، آن را بخش جداییناپذیر توصیف «واقعیت میدانی» و راز توانمندی جبهه مقاومت در برابر ابرقدرتها دانست.
وی با ذکر مثالهایی مستند و تاثیرگذار، این مفهوم را بسط داد. ماجرای اسارت چند نظامی مسلح و مجهز انگلیسی توسط سه نیروی مقاومت با امکانات ناچیز و تنها با طنین شعار «الله اکبر»، و همچنین ویدیوی معروف زنی که در حال توضیح معنای «الله اکبر» (خدا بزرگتر از ناوها و بمبافکنهاست) است و همزمان سقوط یک بمبافکن با تکبیر جمعیت همراه میشود، از جمله مستنداتی بود که دکتر تلخابی ارائه کرد. نتیجهگیری کلیدی استاد این بود که اگر وجه الهیاتی از تحلیلهای نظامی، سیاسی و هنری حذف شود، معادلات جنگی هرگز درست درنمیآیند، چرا که ایمان امروز یک عنصر جدی در «بازدارندگی» است.
کالبدشکافی درام؛ تقاطع «موقعیت بحرانی» و «کنش شخصیت»
رئیس دانشکده هنرهای نمایشی دانشگاه هنر و اندیشه اسلامی قم برای ورود اصولی به بحث ایدهپردازی، به کالبدشکافی ساختار درام پرداخت. به گفته دکتر تلخابی، خلق هر اثر نمایشی ماندگار نیازمند دو رکن اساسی است:
۱. موقعیت بحرانی
۲. کنش شخصیت در آن موقعیت
وی توضیح داد که بدون وجود بحران، اساساً قصهای شکل نمیگیرد و این قاعده در تمام ساختارها (کلاسیک، مدرن، پستمدرن) و در تمام قالبها (فیلم بلند، مستند، فیلم کوتاه و حتی کلیپ) صادق است. ایشان با بررسی ژانرهای مختلف، نشان دادند که چگونه در ژانر جنایی، وقوع جنایت همان بحران و تلاش کارآگاه کنش است، یا در ژانر جنگی، قرار گرفتن در مرز مرگ و زندگی بحران و تلاش برای بقا، کنش قهرمان است. دکتر تلخابی در همین زمینه با نقل قولی مفهومی از زنده یاد عباس کیارستمی یادآور شد که اگرچه زیستن در شرایط پرالتهاب سخت است، اما وفور همین «موقعیتهای بحرانی»، ایران را به بستری بینظیر برای خلق آثار سینمایی تبدیل کرده است.
دعوت به کنشگری هنری در زمان حال؛ پرهیز از انفعال خبری
یکی از رسالتهای اصلی که دکتر حمید تلخابی در این کارگاه بر دوش هنرجویان گذاشت، عبور از انفعال در مواجهه با اخبار بود. ایشان هشدار دادند که در موقعیت جنگی و بحران گسترده کنونی، هنرمند نباید صرفاً به یک مصرفکننده منفعل اخبار در شبکههای اجتماعی تبدیل شود. ویژگی ذاتی هنرهای نمایشی، تبدیل همهچیز به «رویداد زمان حال» و تمرکز بر «اکنون» است.
دکتر تلخابی به هنرجویان توصیه کرد که برای ایدهپردازی، به دنبال بحرانهای کلان، انتزاعی و دور از دسترس (مانند جنگ روسیه و اوکراین، سیاستهای کلان چین یا نوسانات جهانی قیمت نفت) نروند، مگر آنکه این رویدادها با «تجربه زیسته» آنها گره خورده باشد. ایشان تشریح کرد: «بحران واقعی برای یک فیلمساز جوان شاید قیمت جهانی نفت نباشد، بلکه اجبار او به فروش حلقه طلایش برای خرید تجهیزات یا خودرو باشد. اتصال به تجربههای ملموس و شخصی، راز خلق آثار باورپذیر و جذاب است که از طریق تکنیکِ «از آنِ خود کردن تجربههای دیگران» (به تعبیر پل ریکور) کامل میشود.»
اشیاء و مکانها در قامت قهرمانان درام
در رویکردی نوآورانه به «روایت وطن»، دکتر تلخابی مطرح کرد که در سینمای مدرن و ایدهپردازی خلاقانه، «شخصیت» لزوماً نباید یک انسان باشد. مکانها و اشیاء نیز میتوانند بار دراماتیک قصه را به دوش بکشند و به عنوان یک شخصیت کنشگر ظاهر شوند.
ایشان از مدرسه آسیبدیده «مینا» و «کولهپشتیهای» بهجامانده از دانشآموزان به عنوان ظرفیتهای روایی نام برد. همچنین ایده یکی از دانشجویان مبنی بر «انگشتری که در میانه جنگ به دنبال صاحب خود میگردد»، به عنوان یک الگوی بسیار موفق از شخصیتبخشی به اشیاء معرفی شد؛ ایدههایی که دکتر تلخابی تاکید کرد امروزه با کمک ابزارهایی مانند هوش مصنوعی، به راحتی قابل گسترش و تولید هستند.
معرفی الگوهای دهگانه ایدهپردازی؛ گام اول: «ایده جستجو»
در بخش کارگاهی و کاربردی این جلسه، رئیس دانشگاه علمی کاربردی فرهنگ و هنر اعلام کرد که ۱۰ الگوی مشخص، ساده اما بسیار کاربردی برای ایدهپردازی با محوریت «روایت وطن» طراحی کرده است. به دلیل محدودیت زمان جلسه، تمرکز بر تثبیت هسته اصلی الگوها قرار گرفت.
دکتر تلخابی الگوی اول را با عنوان «ایده جستجو» معرفی کرد. بر اساس فرمول پایه (بحران + کنش)، در این الگو کنش اصلی شخصیت، «جستجوگری» در دل بحران جنگ است؛ شخصیتی که در التهاب جنگ به دنبال یافتن یک فرد، یک شیء یا یک حقیقت میگردد.
برای تقریب ذهن هنرجویان، ایشان به نمونههای درخشان سینمایی مانند انیمیشن «در جستجوی نمو» (جستجوی پدر برای فرزند)، شاهکار «خانه دوست کجاست؟» (جستجوی کودک برای بازگرداندن دفتر مشق همکلاسیاش)، فیلم «طعم گیلاس» و سریال موفق جنگی «خاک سرخ» (جستجوی فرزند برای یافتن پدر) اشاره کردند.
در انتهای این بخش، دکتر تلخابی با طرح یک تمرین عملی، از شرکتکنندگان خواست تا بر اساس الگوی «جستجو» در بستر موقعیت فعلی جنگ و وطن، نخستین اتودهای داستانی خود را خلق کنند.
در پایان دکتر حمید تلخابی ضمن قدردانی از حضور پربار و استقبال چشمگیر دانشجویان در بستر مجازی، اعلام کرد که برگزاری چنین کارگاههای تخصصی در راستای تجهیز تئوریک و عملی هنرمندان متعهد برای روایتگری اصیل از وطن و جبهه مقاومت، لازم است و نیاز به لااقل دو جلسه دیگر برای به ثمر نشستن این کارگاه ها دارد.
برای مشاهده ویدیوی کامل نشست (اینجا کلیک کنید.)
