حماسه؛ تجلی اراده در بستر زمان
دکتر محمدحسین سرانجام در ابتدای این نشست با تبیین مفهوم «حماسه»، آن را نه صرفاً یک قالب ادبی یا هنری، بلکه یک شیوه زیست و کنشگری در برابر ناملایمات تعریف کرد. وی خاطرنشان کرد که حماسه زمانی شکل میگیرد که «حضور» آگاهانه انسان با «مقاومت» در برابر موانع گره بخورد. در این ساحت، حماسه صرفاً توصیف یک نبرد نیست، بلکه روایتگر استعلای روحی انسان است که از سطح نیازهای مادی فراتر رفته و به ساحت الگوپردازی قدم میگذارد.
وی با اشاره به شعار مبنایی دانشگاه مبنی بر اینکه «هنر نیازمند اندیشه است»، تأکید کرد: «روایت حماسه بدون پشتوانه اندیشگی، به ورطه شعارزدگی و کلیشه سقوط میکند. اگر بخواهیم حماسه حضور و مقاومت را به درستی روایت کنیم، ابتدا باید “پیرنگ” (Plot) این حماسه را در ساحت اندیشه کشف و بازنمایی کنیم.»
کالبدشکافی پیرنگ در حماسه حضور
محور اصلی سخنان دکتر سرانجام در این نشست، بررسی «پیرنگ» در روایتهای مقاومت بود. وی معتقد است پیرنگ مقاومت با پیرنگهای کلاسیک دراماتیک تفاوتهای بنیادینی دارد. در حالی که در پیرنگهای کلاسیک، گرهافکنی و گرهگشایی حول محور منافع فردی یا تغییرات فیزیکی میچرخد، در پیرنگ حماسه مقاومت، گرهگشایی اصلی در ساحت معنا اتفاق میافتد.
۱. از حضور فیزیکی تا حضور شهودی
دکتر سرانجام در تشریح مرحله نخست پیرنگ حماسی، به مفهوم «حضور» پرداخت. وی بیان داشت که حضور در صحنه، اولین قدم برای خلق حماسه است. این حضور نباید صرفاً فیزیکی تلقی شود؛ بلکه نوعی آمادگی روحی و فکری است که فرد را مجاب میکند در بزنگاههای تاریخی، نقشآفرینی کند. در پیرنگ حماسه حضور، قهرمان کسی نیست که صرفاً به دنبال پیروزی است، بلکه کسی است که «بودنِ» خود را در گرو ایستادگی میبیند.
۲. پایداری؛ جوهر حرکت حماسی
مرحله دوم در این پیرنگ، «مقاومت» یا پایداری است. دکتر سرانجام در این بخش با نگاهی به فلسفه هنر و زیباییشناسی مقاومت، توضیح داد که مقاومت در اینجا به معنای سد کردن راه دشمن نیست، بلکه به معنای صیانت از هویت و ارزشها در تلاطم بحرانهاست. او افزود: «پیرنگ مقاومت، پیرنگ “ماندن” است؛ ماندن بر سر عهد و پیمانی که حماسه را از یک اتفاق زودگذر به یک جریان تاریخی بدل میکند.»
روایتگری حماسه در عصر رسانههای نوین
دکتر سرانجام در بخش دیگری از این نشست به چالشهای روایتگری حماسه در دنیای امروز پرداخت. وی با نقد برخی روایتهای سطحی در رسانهها، خاطرنشان کرد که هنر متعهد وظیفه دارد از بازنماییهای کلیشهای فاصله بگیرد. وی تصریح کرد: «امروز ما با جنگ روایتها روبرو هستیم. پیروز این میدان کسی نیست که صدای بلندتری دارد، بلکه کسی است که پیرنگ دقیقتر، انسانیتر و باورپذیرتری از حماسه ارائه دهد.»
وی خطاب به هنرمندان جوان دانشگاه گفت: «برای روایت حماسه حضور، نباید فقط به دنبال قهرمانان اسطورهای در دوردستها گشت؛ حماسه در متن زندگی مردم، در ایستادگی زنی که خانهاش را حفظ میکند، در فداکاری نخبگانی که برای پیشرفت علمی کشور مقاومت میکنند و در پایداری مظلومان در برابر ستم، جاری است. وظیفه هنرمند، کشف این پیرنگهای نهفته در متن جامعه است.»
رسالت دانشگاهیان در تبیین هنر مقاومت
عضو هیئت علمی دانشگاه هنر و اندیشه اسلامی با تأکید بر رسالت اجتماعی دانشگاهیان، بیان داشت که دانشگاه باید کارخانه تولید فکر برای روایتهای حماسی باشد. وی افزود: «رشتههای هنری در دانشگاه باید به سمتی حرکت کنند که دانشجو بتواند میان تکنیک هنری و آرمانهای اجتماعی پیوند برقرار کند. وظیفه ما این است که به دانشجو بیاموزیم چگونه پیرنگ مقاومت را در فرمهای مدرن سینمایی، گرافیکی و ادبی بازآفرینی کند بدون آنکه از اصالت آن بکاهد.»
در پایان این نشست، پرسش و پاسخ میان دانشجویان و سخنران برنامه انجام شد که موضوعاتی همچون «نسبت میان تراژدی و حماسه در مقاومت فلسطین»، «چگونگی جهانیسازی روایتهای حماسی» و «نقش فناوریهای نوین در تغییر پیرنگهای سنتی» مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت.
