الهیات جنگ؛ فراتر از احکام فقهی و سیاسی
دکتر ابراهیم بازرگانی در ابتدای این نشست با تبریک روز معلم، به تبیین دقیق عنوان «الهیات جنگ» پرداخت و تأکید کرد که مقصود از این اصطلاح، صرفاً بررسی دیدگاه ادیان یا احکام فقهی پیرامون جنگ نیست. وی خاطرنشان کرد:
«در این گفتگو، به دنبال متافیزیک جنگ هستیم؛ یعنی نگاهی هستیشناختی به این پرسش که جنگ اساساً چیست؟ و در ساختار عالم چه جایگاهی دارد؟»
وی معتقد است که برخورد عمومی با جنگ، غالباً در سطح پدیدههای سیاسی و اجتماعی محدود میماند که در آن افراد تنها به دنبال نتایج عینی و مادی نبرد هستند. اما نگاه فلسفی، مانند ناظری است که از بلندای یک ساختمان به ترافیک شهر مینگرد و برخلاف رانندهای که تنها نگران تأخیر خویش است، علتها و ساختار کلی حرکت را درک میکند.
جنگ به مثابه پدر همهچیز؛ بازخوانی دیدگاه هراکلیتوس
بخش مهمی از این نشست به بررسی آرای هراکلیتوس، فیلسوف پیشاسقراطی، اختصاص داشت. دکتر بازرگانی با اشاره به جمله مشهور او که «جنگ، پدر و پادشاه همه است»، توضیح داد که جهان بر پایه تضادها (آتش و آب، سردی و گرمی، وجود و عدم) بنا شده است.
- هستی در گرو تقابل: همانطور که سفیدی در برابر سیاهی معنا پیدا میکند، هستی نیز بدون وجود «عدم» و تضاد، قابل درک نیست.
- ظهور توانمندیها در بستر نبرد: جنگ پدیدهای است که پتانسیلهای نهفته انسان و ملتها را از قوه به فعل میرساند. بسیاری از قابلیتهای دفاعی و روحی یک ملت، تا زمانی که در معرض تضاد و نبرد قرار نگیرند، آشکار نخواهند شد.
ریشههای جنگ: محدودیت منابع یا قدرتطلبی؟
در ادامه نشست، پرسشهایی پیرامون علل وقوع جنگ مطرح شد. دکتر بازرگانی با کالبدشکافی دو نظریه عمده، به تحلیل چرایی نبردها پرداخت: ۱. محدودیت منابع: نظریهای که معتقد است به دلیل محدودیت زمان، مکان و منابع مادی در برابر خواستههای نامحدود بشر، جنگ امری ناگزیر برای بقا است. ۲. قدرتطلبی و تمدن: نگاهی که جنگ را یک «اختراع» یا فناوری بشری برای تسلط میبیند. در این ساحت، جنگ نه برای نان، بلکه بر سر «تعیین تکلیف حق و باطل» و گسترش قلمرو نفوذ فکری و تمدنی رخ میدهد.
وی با تطبیق این مباحث بر جنگهای معاصر، خاطرنشان کرد که در نبردهای امروز، بحث تنها بر سر جابجایی مرزها نیست، بلکه یک تقابل تمدنی میان شرق و غرب در جریان است که ریشه در اعماق تاریخ دارد.
بحران مفاهیم و «منطقه خاکستری» در جامعه امروز
عضو هیئت علمی دانشگاه هنر و اندیشه اسلامی در بخش پایانی سخنان خود به تحلیل وضعیت روانی جامعه در مواجهه با جنگهای نوین پرداخت. وی از مفهومی به نام «مصرفشدگی مفاهیم» سخن گفت و توضیح داد که وقتی مفاهیم بنیادینی چون «دین» و «ملیت» بیش از حد و به شکل ابزاری مصرف شوند، از حوزه معرفت عمومی خارج شده و دیگر نمیتوانند جامعه را در لحظات بحرانی همگرا کنند.
ویژگیهای جنگ در عصر رسانه و ابتذال
- ابهام ذهنی: سکوت برخی نخبگان یا بیتفاوتی بخشی از جامعه، ناشی از کمبود داده نیست، بلکه به دلیل گنگیِ ناشی از بمباران اطلاعاتی و از دست رفتن قطبنماهای معنایی است.
- تقابل روایتها: رسانهها با ایجاد دوقطبیهای کاذب، اجازه تفکر فلسفی و عمیق درباره ماهیت نبرد را نمیدهند و افراد را مجبور به انتخابهای شتابزده میان «سیاه و سفید» میکنند.
- عادیسازی بحران: شوخی با مفاهیم جنگ در شبکههای اجتماعی نشاندهنده ابتلای این مفاهیم به نوعی «ابتذال» است که در آن، عمق واقعه فدای مصرف لحظهای رسانهای میشود.
دکتر بازرگانی در جمعبندی نشست، بر ضرورت بازگشت به پرسشهای بنیادین و احیای مفاهیم تمدنی برای درک درست از جایگاه ایران در نبردهای کنونی تأکید کرد.
