روابط عمومی دانشگاه هنر و اندیشه اسلامی: پنجمین نشست از مجموعه نشست‌های کرسی علمی-ترویجی با عنوان چالش‌برانگیز «تجربه هنری به مثابه تجربه دینی» عصر روز شنبه ۸ آذرماه، در سالن اندیشه دانشگاه برگزار شد.

به گزارش روابط عمومی، این نشست تخصصی که با استقبال دانشجویان و پژوهشگران حوزه فلسفه هنر همراه بود، با ارائه دکتر سید رضی موسوی گیلانی (عضو هیئت علمی دانشگاه)، نقد دکتر محمدجواد سعیدی‌زاده (عضو هیئت علمی دانشگاه) و دبیری علمی دکتر محمدحسین پرهمت (مدیر گروه صنایع دستی) برگزار گردید تا پرسش‌های بنیادین پیرامون ماهیت هنر دینی و نسبت آن با سفارش و ایدئولوژی مورد بحث و بررسی قرار گیرد.

گذر از نگاه ابزاری: هنر، چکش نیست!

در آغاز این نشست، دکتر سید رضی موسوی گیلانی با تبیین مبانی نظری پژوهش خود، به نقد رویکردهای رایج ابزارانگاشتی نسبت به هنر پرداخت. وی با طرح این سوال که آیا هنر صرفاً وسیله‌ای برای انتقال پیام است یا خودِ فرآیند خلق، موضوعیت دارد، گفت:

«در نگاه‌های ایدئولوژیک، نظیر آنچه در مارکسیسم می‌بینیم، هنر به مثابه یک چکش یا ابزار تلقی می‌شود که قرار است پیامی خاص را در ذهن مخاطب فرو کند. اما ادعای ما در این نظریه این است که خلق اثر هنری، شباهتی ماهوی به “تجربه دینی” دارد. همان‌طور که اعمال یک انسان مؤمن (مانند انفاق، شفقت و عبادات) نه یک نمایش بیرونی، بلکه جوشش ایمان درونی و زیست مؤمنانه اوست، اثر هنری اصیل نیز باید سرریزِ روح و ناخودآگاه هنرمند باشد.»

زیست مؤمنانه؛ حلقه مفقوده هنر دینی

دکتر موسوی در ادامه با تشریح مفهوم «تجربه دینی»، بر لزوم آزادی هنرمند در فرآیند خلق تاکید کرد. او معتقد است که هنر سفارشی و مهندسی‌شده، فاقد روح است و نمی‌تواند کارکردِ متعالی داشته باشد. وی با استناد به اشعار مولانا به عنوان الگوی اعلای هنر برآمده از تجربه درونی بیان داشت:

«مولانا در مثنوی و دیوان شمس، واژگان را مهندسی نمی‌کند؛ او در یک وضعیت “سُکر” و مستیِ عرفانی قرار دارد که شعر از درون او می‌جوشد. اگر ما به دنبال هنر دینی هستیم، راهش سفارش دادن موضوعات دینی به هنرمندان نیست؛ بلکه راهش تربیت و پرورش هنرمندانی است که “زیست مؤمنانه” داشته باشند. اگر هنرمندی در اتمسفر ایمانی تنفس کند، هر آنچه خلق کند -حتی اگر ظاهراً موضوع دینی نداشته باشد- ذاتاً دینی و معنوی خواهد بود. بنابراین ما نیازمند تربیت هنرمند هستیم، نه مهندسی آثار هنری.»

نقد و نظر: مرز باریک میان تجربه دینی و تجربه عرفانی

در بخش دوم نشست، دکتر محمدجواد سعیدی‌زاده، در جایگاه ناقد، ضمن تحسین جسارت علمی ارائه‌دهنده در ورود به این ساحت دشوار، نقدهایی را بر مبانی نظری بحث وارد کرد. نخستین نقد ایشان به خلطِ مفاهیم در عنوان و محتوای بحث بازمی‌گشت.

دکتر سعیدی‌زاده با اشاره به ترمینولوژی بحث اظهار داشت:

«وقتی از “تجربه دینی” (Religious Experience) سخن می‌گوییم، دایره‌ای وسیع از احوالات عموم دینداران را شامل می‌شود. اما آنچه شما در مثال‌هایی مانند مولانا و وضعیت “سُکر” توصیف کردید، در واقع “تجربه عرفانی” (Mystical Experience) است که سطحی بسیار خاص و دیریاب است. تعمیم دادن تجربه نخبگانی و خاص عرفانی به عموم تجربه‌های هنری و دینی، می‌تواند ما را دچار خطای شناختی کند. آیا هر هنرمند دینی لزوماً باید عارف باشد و در حالت بیخودی اثر خلق کند؟»

دفاع از «هنر ابزاری»: شاهکارهایی که سفارشی بودند

دکتر سعیدی‌زاده در نقد دوم خود، به چالش کشیدنِ نفیِ مطلقِ «ابزار انگاری» پرداخت. او با مرور تاریخ هنر اسلامی و ایران، استدلال کرد که بسیاری از مفاخر هنری، دقیقاً در چارچوب‌های سفارشی و حتی سیاسی خلق شده‌اند.

عضو هیئت علمی دانشگاه تصریح کرد:

«اینکه بگوییم هنر اگر ابزار شد، دیگر هنر نیست، با واقعیت‌های تاریخی سازگار نیست. بسیاری از شاهکارهای معماری، نگارگری و خوشنویسی در ادوار تیموری و صفوی، دقیقاً به سفارش دربار و برای تثبیت مشروعیت سیاسی حاکمان (به عنوان ابزار تبلیغی) خلق شدند. اما آیا کسی می‌تواند منکر ارزش هنری و شاهکار بودن آنها شود؟ بنابراین “ابزار بودن” و “سفارشی بودن” لزوماً با “هنرمندانه بودن” و حتی “دینی بودن” تناقضی ندارد. هنرمند می‌تواند در عین هوشیاری (و نه لزوماً سُکر) و با تکیه بر تکنیک و سفارش، اثری فاخر بیافریند.»

جمع‌بندی: هم‌نشینی ناخودآگاه و خودآگاه در هنر

در پایان این نشست چالشی، دکتر موسوی گیلانی در پاسخ به نقدها، بر این نکته تاکید کرد که هدف نفی تکنیک نیست، بلکه اولویت‌بخشی به «منبع صدور» اثر است. وی خاطرنشان کرد که حتی در آثار سفارشی موفق تاریخ، هنرمند توانسته است سفارش بیرونی را با باور درونی خود پیوند بزند و آنچه خلق شده، نهایتاً از صافیِ روح او عبور کرده است.

این جلسه با پرسش و پاسخ دانشجویان و اهدای لوح تقدیر به اساتید حاضر خاتمه یافت.