روایتی از ارائه دکتر میثم روشنی در نخستین نشست «حرف حرفه»
نخستین نشست از سلسلهنشستهای «حرفِ حرفه» با هدف انتقال تجربههای حرفهای و آشنایی دانشجویان با مناسبات اقتصاد هنر و کسبوکارهای خلاق، به همت مرکز کارآفرینی و نوآوری مؤسسه آموزشعالی هنر و اندیشه اسلامی برگزار شد. در این نشست، دکتر میثم روشنی، کارگزار هنری و پژوهشگر هنر، با موضوع «اقتصاد هنر» و مرتضی اعلایی، بنیانگذار و مدیرعامل خانه ماهد، با موضوع «قواعد بازار» به ارائه تجربیات خود پرداختند. در ادامه، روایت دکتر میثم روشنی را از تجربه فعالیت حرفهای در حوزه هنر و تغییر نگاه از رقابت بر سر سفارشها به خلق ارزش و توسعه بازار صنایع خلاق میخوانیم.
از تخصص هنری تا مزیت رقابتی در بازار
حدود سال ۱۳۸۰ وارد دانشگاه شدم و در رشته ارتباط تصویری تحصیل کردم. پیش از آن، علاقهام به ستارهشناسی مرا به عکاسی از آسمان کشانده بود؛ شاخهای دشوار از عکاسی که باعث شد تسلط فنی قابلتوجهی پیدا کنم. بهتدریج مهارتهای دیگری هم به عکاسی اضافه شد؛ از طراحی گرافیک تا تولید محتوا، تدوین و تصاویر متحرک.
برای تأمین هزینه تجهیزات حرفهای عکاسی که در آن زمان بسیار گرانقیمت بودند، کار کردن را آغاز کردم. مجموعه مهارتهایم به مزیت رقابتی مهمی تبدیل شد و چند سال بعد، پیمانکار پروژههای مجموعههای بزرگی مانند گروه خلیج فارس، وزارت نفت و وزارت نیرو شده بودم.
تقریباً بر تمام مراحل یک پروژه تسلط داشتم و به یک استودیوی یکنفره تبدیل شده بودم؛ موقعیتی که شاید آرزوی بسیاری از هنرمندان و فعالان حوزههای خلاق باشد. میتوانستم مستقل کار کنم، کیفیت خروجی را کنترل کنم و برای انجام پروژهها وابستگی چندانی به دیگران نداشته باشم. اما مواجهه با تجربههای بینالمللی، نگاه مرا تغییر داد.
وقتی فرصت همکاری با مجموعههای خلاق در کشورهای دیگر فراهم شد، توانستم مدل کسبوکار خودم را با شیوه فعالیت آنها مقایسه کنم. تفاوت اصلی نه در کیفیت فنی کارها بود و نه لزوماً در میزان مهارت افراد؛ بلکه در عمق پروژهها و نوع مسئلهای بود که برای حل آن تلاش میکردند. من تلاش کرده بودم تخصصهای بیشتری کسب کنم تا بتوانم بخشهای مختلف یک پروژه را شخصاً انجام دهم؛ اما در آن مجموعهها، متخصصان رشتههای مختلف برای حل یک مسئله مشترک کنار یکدیگر قرار میگرفتند.
وقتی فرصت همکاری با مجموعههای خلاق در کشورهای دیگر فراهم شد، توانستم مدل کسبوکار خودم را با شیوه فعالیت آنها مقایسه کنم. تفاوت اصلی نه در کیفیت فنی کارها بود و نه لزوماً در میزان مهارت افراد؛ بلکه در عمق پروژهها و نوع مسئلهای بود که برای حل آن تلاش میکردند. من تلاش کرده بودم تخصصهای بیشتری کسب کنم تا بتوانم بخشهای مختلف یک پروژه را شخصاً انجام دهم؛ اما در آن مجموعهها، متخصصان رشتههای مختلف برای حل یک مسئله مشترک کنار یکدیگر قرار میگرفتند.
از انجام سفارش تا حل مسئله در کسبوکارهای خلاق
وقتی تمام توانایی من صرف انجام سفارشهایی میشد که دیگران تعریف کرده بودند، ناگزیر در بازاری محدود فعالیت میکردم. کارفرمایی باید نیازی را تشخیص میداد، آن را به سفارش تبدیل میکرد و سپس اجرای آن را به من میسپرد. حتی اگر در انجام آن سفارش بهترین بودم، همچنان در محدوده بازاری فعالیت میکردم که دیگران شکل داده بودند. اما اگر بهجای انتظار برای سفارش، خودم مسئلهای را شناسایی میکردم و برای آن راهحلی ارائه میدادم، چه اتفاقی میافتاد؟
تفاوت اصلی در همینجاست: بهجای رقابت برای سهم بیشتر از یک بازار محدود، میتوانیم با حل مسئله و خلق ارزش، اندازه بازار را بزرگتر کنیم. در الگوی رقابت، موفقیت من اغلب به معنای تصاحب بخشی از سهم دیگران است. اما در الگوی خلق ارزش، میتوانم نیازی را شناسایی کنم که تاکنون پاسخی برای آن وجود نداشته است؛ راهحلی برای آن ارائه دهم و از این طریق فرصت اقتصادی تازهای ایجاد کنم.
در این فرایند، یک ارزش فرهنگی یا خلاقانه به ارزشی اجتماعی تبدیل میشود و زمانی که آن ارزش برای دیگران معنادار و قابل مبادله شد، ارزش اقتصادی نیز پیدا میکند. اما این مسئلهها را از کجا باید پیدا کنیم؟
ایده کسب و کار خلاق را از کجا پیدا کنیم؟
به نظرم نقطه شروع میتواند بسیار سادهتر از آن چیزی باشد که معمولاً تصور میکنیم: از نیازها و تجربههای شخصی خودمان. بسیاری از اوقات، وقتی میخواهیم به یک ایده کسبوکار فکر کنیم، بلافاصله به سراغ مسائل بزرگ جامعه یا نیازهای شرکتها و سازمانها میرویم. در حالی که همه ما در زندگی روزمره با نیازهای پاسخدادهنشدهای مواجه میشویم؛ محصولاتی که دوست داریم داشته باشیم اما در بازار پیدا نمیکنیم، یا وضعیتهایی که تصور میکنیم میتوانند بهتر باشند. این تجربه شخصی یک مزیت مهم دارد: ما با مسئله ارتباط عاطفی داریم. آن را از نزدیک میشناسیم، برایمان اهمیت دارد و از حل شدن آن لذت میبریم.
برای مثال، در گفتوگو با یکی از حاضران نشست، به نیاز سادهای رسیدیم: علاقه به داشتن تابلوهایی با کیفیت زیباییشناختی نقاشی ایرانی، اما با قیمت مناسبتر و تنوع بیشتر؛ آثاری که نه لزوماً در رده آثار نفیس و بسیار گرانقیمت قرار بگیرند و نه به تکرار الگوهای رایج محدود شوند. همین نیاز مشخص میتواند نقطه آغاز یک کسبوکار خلاق باشد.
منابع خلق ارزش در اقتصاد هنر
پس از شناسایی مسئله، معمولاً اولین واکنش ما فکر کردن به چالشهاست: سرمایه اولیه را از کجا بیاوریم؟ چگونه تولید کنیم؟ مشتری را کجا پیدا کنیم؟ من ترجیح میدهم پیش از پرداختن به این موانع، سؤال دیگری مطرح کنم: برای حل این مسئله، به چه منابع ارزشی دسترسی داریم؟
یکی از نخستین منابع، شناخت تجربههای تاریخی است. برای نمونه، میتوان به تجربه آلبرشت دورر و نقش تکثیر آثار تصویری در گسترش بازار هنر اروپا توجه کرد. تکثیر تصویر کمک کرد دسترسی به آثار هنری از محدوده سفارشدهندگان قدرتمند فراتر برود و گروههای اجتماعی بیشتری بتوانند مخاطب و خریدار آثار باشند. در این تجربه، مسئله فقط تولید تصویر نبود؛ بلکه ایجاد شیوهای تازه برای دسترسی به تصویر و توسعه بازار هنر بود.
وقتی ایده تولید تابلوهای متنوع و قابلدسترس را به چنین تجربهای پیوند میدهیم، برای آن پشتوانهای تاریخی و فرهنگی پیدا میکنیم. اما این تنها یکی از منابع ارزش است.
فرض کنیم تولید همین آثار بتواند با مشارکت زنان دارای مهارت هنری در خانه انجام شود. در این صورت، کسبوکار ما علاوه بر تولید محصول، به ایجاد فرصتهای شغلی و پاسخ به یک نیاز اجتماعی نیز کمک میکند. چنین مدلی ممکن است هزینه تولید را کاهش دهد، ارزش اجتماعی برند را افزایش دهد و زمینه همکاری با نهادهایی را فراهم کند که مأموریتشان توسعه اشتغال است.
در اینجا دیگر فقط با یک محصول هنری مواجه نیستیم. مجموعهای از ارزشهای فرهنگی، تاریخی، اجتماعی و اقتصادی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و به یکدیگر کمک میکنند. این همان چیزی است که از آن بهعنوان تفکر سیستمی یاد میکنیم.
تفکر سیستمی و توسعه زنجیره ارزش در صنایع خلاق
در این نگاه، قرار نیست تمام منابع و تخصصها را شخصاً در اختیار داشته باشیم. باید بتوانیم منابع ارزش موجود در بخشهای مختلف جامعه را شناسایی کنیم و میان آنها ارتباط برقرار کنیم.
وقتی این لایهها را در کنار هم قرار میدهیم، بهجای آنکه با دیگران برای تصاحب منابع محدود رقابت کنیم، به همکاری با آنها نیاز پیدا میکنیم. هر همکاری میتواند علاوه بر حل مسئله کسبوکار ما، به حل مسئله طرف مقابل نیز کمک کند. به این ترتیب، زنجیرهای از ارزش شکل میگیرد که در آن توسعه یک کسبوکار، الزاماً به معنای کوچکتر شدن کسبوکارهای دیگر نیست.
در این مسیر، مفهوم سرمایه نیز تغییر میکند. سرمایه فقط پول و تجهیزات نیست. ما سرمایه فرهنگی، تاریخی، اجتماعی و دانشی داریم. مسئله این است که چگونه میتوانیم این سرمایههای متنوع را شناسایی کنیم، به یکدیگر پیوند دهیم و در نهایت به ارزشی اقتصادی و قابل مبادله تبدیل کنیم.
آینده کسبوکارهای خلاق
این تجربه برای من تغییری اساسی در فهم کسبوکار خلاق ایجاد کرد. زمانی تصور میکردم هرچه مهارتهای بیشتری داشته باشم و بتوانم مستقلتر کار کنم، موفقتر خواهم بود. اما بهتدریج فهمیدم که ظرفیت رشد یک کسبوکار نه صرفاً در گستردگی مهارتهای فردی، بلکه در توانایی شناسایی مسئله، استفاده از تخصصهای گوناگون و خلق ارزشهای تازه است.
آینده کسبوکارهای خلاق فقط در بهتر انجام دادن سفارشهای موجود نیست؛ در شناسایی نیازهایی است که هنوز پاسخی برای آنها شکل نگرفته است.











