روایتی از ارائه مرتضی اعلایی در نخستین نشست «حرف حرفه»
نخستین نشست از سلسلهنشستهای «حرفِ حرفه» با هدف انتقال تجربههای حرفهای و آشنایی دانشجویان با مناسبات اقتصاد هنر و کسبوکارهای خلاق، به همت مرکز کارآفرینی و نوآوری مؤسسه آموزش عالی هنر و اندیشه اسلامی برگزار شد. در این نشست، دکتر میثم روشنی، کارگزار هنری و پژوهشگر هنر، با موضوع «اقتصاد هنر» و مرتضی اعلایی، بنیانگذار و مدیرعامل خانه ماهد، با موضوع «قواعد بازار» به ارائه تجربیات خود پرداختند. در ادامه، روایت مرتضی اعلایی را از مسیر متفاوت ورود به دنیای هنر، تجربه شکلگیری ماهد و نگاه او به یادگیری، حل مسئله و قواعد کسبوکار میخوانیم.
از شاگردی در هنر تا ساختن کسب و کار
من در خانوادهای بهشدت هنری بزرگ شدم. پدربزرگم گچبر بود، پدرم در حوزه معماری و هنر فعالیت میکرد و سایر اعضای خانواده نیز در رشتههای هنری تحصیل کرده بودند. اما برخلاف آنها، من علاقه چندانی به درس و مدرسه نداشتم. در خانوادهای که همه تحصیلات دانشگاهی داشتند، من حتی نتوانستم مدرک کارشناسیام را بگیرم.
از کودکی کار میکردم. یازدهدوازدهساله بودم که در صداوسیما دستیار دکور شدم و در پانزدهشانزدهسالگی به دفتر مسعود سپهر، طراح گرافیک، رفتم. پدرم همیشه میگفت: «پسر، پادویی کن.» برای همین عادت داشتم هر چیزی را که میخواستم یاد بگیرم، بروم و شاگردی کنم.
در دفتر مسعود سپهر فقط طراحی گرافیک یاد نگرفتم؛ با نظم و ساختار کار حرفهای آشنا شدم. او برای هر مشتری پروندههای دقیقی داشت، نیازهایش را میشنید، آنها را تحلیل میکرد و مراحل کار را مستند پیش میبرد. این تجربه برای من بهاندازه یادگیری خود گرافیک اهمیت داشت.
در هجدهسالگی آتلیه گرافیک خودم را راه انداختم. بعدها دفتر تبلیغاتی داشتم و پروژههای مهمی انجام میدادم. اما یک روز برادرم جملهای گفت که مسیر زندگی حرفهای مرا تغییر داد: «پفکتبلیغکن زیاد است، چمرانتبلیغکن کم است».
این سؤال برایم جدی شد که چرا تواناییهایم را صرف تبلیغات تجاری میکنم، در حالی که میتوانم در حوزهای فعالیت کنم که از نظر فرهنگی برایم اهمیت بیشتری دارد؟ دفتر تبلیغاتی، تجهیزات و مجوزهایم را فروختم و از صفر، کسبوکاری را آغاز کردم که امروز به نام ماهد شناخته میشود.
همیشه فکر میکردم کاری که همه انجام میدهند، لزوماً درستترین کار نیست. میشود مسیر دیگری انتخاب کرد؛ حتی اگر با قواعد رایج سازگار نباشد. البته این به معنای آن نیست که روش من برای همه مناسب است. آنچه میگویم حاصل تجربه شخصی من است، نه فرمولی که همه باید از آن پیروی کنند.
در کسبوکار، حل مسئله مهمتر از تخصص است
یکی از مهمترین چیزهایی که در مسیر کارآفرینی فهمیدم این بود که تخصص، بهتنهایی مسئله ما را حل نمیکند. شما در زندگی با مسئلههایی مواجه میشوید که لزوماً در حوزه تخصصتان نیستند. وقتی پدر یا مادر میشوید، کسی نمیپرسد آیا برای بزرگ کردن فرزندتان تخصص دارید یا نه. ناچارید چیزهایی را یاد بگیرید که شاید پیش از آن هیچ علاقهای به آنها نداشتید.
یکی از مهمترین چیزهایی که در مسیر کارآفرینی فهمیدم این بود که تخصص، بهتنهایی مسئله ما را حل نمیکند. شما در زندگی با مسئلههایی مواجه میشوید که لزوماً در حوزه تخصصتان نیستند. وقتی پدر یا مادر میشوید، کسی نمیپرسد آیا برای بزرگ کردن فرزندتان تخصص دارید یا نه. ناچارید چیزهایی را یاد بگیرید که شاید پیش از آن هیچ علاقهای به آنها نداشتید.
از فروش و محاسبات مالی خوشم نمیآمد، اما مجبور شدم یاد بگیرم. امروز مدل کسبوکار طراحی میکنم، سود و زیان را محاسبه میکنم و با مسائل فناورانه سروکار دارم؛ نه به این دلیل که به همه این کارها علاقه دارم، بلکه چون کسبوکارم به آنها نیاز دارد.
از فروش و محاسبات مالی خوشم نمیآمد، اما مجبور شدم یاد بگیرم. امروز مدل کسبوکار طراحی میکنم، سود و زیان را محاسبه میکنم و با مسائل فناورانه سروکار دارم؛ نه به این دلیل که به همه این کارها علاقه دارم، بلکه چون کسبوکارم به آنها نیاز دارد.
از فروش و محاسبات مالی خوشم نمیآمد، اما مجبور شدم یاد بگیرم. امروز مدل کسبوکار طراحی میکنم، سود و زیان را محاسبه میکنم و با مسائل فناورانه سروکار دارم؛ نه به این دلیل که به همه این کارها علاقه دارم، بلکه چون کسبوکارم به آنها نیاز دارد.
حل مسئله مشتری، قاعدۀ اصلی رشد در بازار
ما در ماهد شیوه نسبتاً متفاوتی برای اداره کسبوکار داریم. بهجای اینکه تمام انرژیمان را صرف ترسیم چشماندازهای بزرگ و برنامهریزیهای بلندمدت کنیم، تلاش میکنیم هر روز مهمترین مسئله مشتری را شناسایی و حل کنیم. مثلاً در فروش آنلاین، مشتری وارد سایت میشود، اما نمیتواند محصول موردنظرش را پیدا کند. این میشود مسئله امروز ما. آن را حل میکنیم. فردا متوجه میشویم مشتری محصول را پیدا میکند، اما عکس آن نمیتواند جذابیت محصول واقعی را منتقل کند. حالا مسئله جدیدی داریم که باید حل شود.
هرکدام از اعضای تیم، در جایگاه کاری خودشان، باید مهمترین مانعی را پیدا کنند که باعث میشود مشتری ارتباط نگیرد یا خرید نکند. این نگاه، نوعی رویکرد انسانمحور به کسبوکار است. بهجای اینکه صرفاً از درون سازمان تصمیم بگیریم مشتری چه میخواهد، باید او را مقابل خودمان تصور کنیم و بپرسیم: «مشکل تو چیست که از ما خرید نمیکنی؟»
البته این روش آسان نیست؛ چون آینده کاملاً روشن نیست و باید بپذیرید که فقط میدانید امروز چه کاری باید انجام دهید. کسی که میخواهد از کوه بالا برود، نمیتواند تمام مسیر را فقط به قله نگاه کند؛ باید مراقب قدم بعدیاش باشد.
ماهد نیز در همین مسیر تغییر کرد. مجموعهای که زمانی بر طراحی و تولید محصولات هنری متکی بود، بهتدریج به سمت فناوری حرکت کرد. امروز در پلتفرم ما، هنرمند اثرش را بارگذاری میکند و پس از خرید مشتری، سفارش برای تولیدکننده ارسال میشود تا محصول را تولید و تحویل دهد.
این مدل که به آن «تولید بر اساس سفارش» یا Print on Demand میگویند، پیچیدگیهای فنی و اجرایی زیادی دارد. اما ما از ابتدا تمام راهحلها را نمیدانستیم؛ در مسیر کار، هر مسئلهای که پیش آمد، تلاش کردیم راهحلش را یاد بگیریم.
یادگیرندگی، تمرکز و استمرار در کارآفرینی
یکی از ویژگیهایی که هنگام جذب نیرو به آن توجه میکنم، توانایی یادگیری است. برایم مهمتر از اینکه فرد چه چیزهایی بلد است، این است که وقتی با مسئلهای ناآشنا مواجه میشود، چگونه رفتار میکند. گاهی تخصص و تجربه قبلی، بهجای اینکه به حل مسئله کمک کند، ذهن ما را در چارچوبهای آشنا محدود میکند.
در ماهد تجربه کردهام افرادی که سابقه تخصصی چندانی نداشتند، توانستند مسئولیتهای مهمی را بر عهده بگیرند؛ چون حاضر بودند یاد بگیرند و مسئله را حل کنند. برای مثال، زمانی مسئولیت بازاریابی دیجیتال را به یکی از نیروهای جوان مجموعه سپردم که پیش از آن در بخش پاسخگویی تلفنی فعالیت میکرد. او مسائل مشتریان را از نزدیک میشناخت و برای حل آنها تلاش میکرد. نتیجه این شد که عملکرد فروش مجموعه رشد قابلتوجهی پیدا کرد.
البته این به معنای بیارزش بودن علم و دانش نیست. من از کتاب و دانشگاه کمتر یاد میگیرم و بیشتر از تجربه و شاگردی میآموزم. برای فرد دیگری ممکن است دانشگاه بهترین مسیر یادگیری باشد. هرکس باید شیوه یادگیری متناسب با خودش را پیدا کند. من در زندگیام به این نتیجه رسیدهام که موفقیت کسبوکار، بیش از آنکه به داشتن ایدهای شگفتانگیز وابسته باشد، به سه ویژگی نیاز دارد: تمرکز، جنگندگی و یادگیرندگی.
ایدهها معمولاً از ابتدا کامل نیستند. باید حرکت کنید، تجربه کنید، اشتباه کنید، یاد بگیرید و ایدهتان را اصلاح کنید. اگر منتظر بمانید تا یک ایده درجهیک پیدا کنید، ممکن است هیچوقت حرکت نکنید.
ماهد هم از ابتدا مجموعه موفقی نبود. سالها زیان داد و برای زنده نگه داشتن آن مجبور شدم بسیاری از داراییهای شخصیام را بفروشم. حتی بخشی از دارایی خانوادگیمان صرف پرداخت بدهیهای کسبوکار شد. اما مسئله من صرفاً داشتن یک شرکت سودآور نبود. میخواستم محصولات هنری ایرانی به زندگی مردم راه پیدا کنند. باور داشتم هنر بخشی از هویت یک تمدن است و باید بتوان آن را از محدوده آثار خاص و گرانقیمت خارج کرد و به دست مخاطبان بیشتری رساند. این همان چیزی بود که من آن را «سرزمین خودم» میدانستم.
حتی وقتی ماهد به سودآوری رسید، متوجه شدم مدل موجود ظرفیت توسعه در مقیاس موردنظرمان را ندارد. بنابراین تصمیم گرفتم دوباره تغییر مسیر بدهم و به سمت فناوری حرکت کنم. قرار نیست از ابتدا همه مسیر را بدانید؛ اما نباید در مواجهه با ندانستن متوقف شوید.
شاگردی و کارآموزی
اگر بخواهم به کسی که در ابتدای مسیر حرفهای است توصیهای کنم، میگویم پیش از راهاندازی کسبوکار مستقل، مدتی در مجموعههای جدیتر کار کنید. یکی از مشکلاتی که در نسل جدید میبینم، این است که گاهی شاگردی کردن را دور از شأن خودشان میدانند.
روزی که میخواستم وارد دفتر مسعود سپهر شوم، پدرم به او گفت پسر من میآید دفترتان را تمیز میکند و کارهای ساده را انجام میدهد؛ فقط اجازه بدهید در فضای کار شما حضور داشته باشد و یاد بگیرد. من هم از همینجا شروع کردم. فایده حضور در یک مجموعه حرفهای این است که با مسائلی مواجه میشوید که شاید سالها طول بکشد تا بهتنهایی آنها را تجربه کنید. وقتی بعداً کسبوکار خودتان را راه میاندازید، دیگر از نقطه صفر شروع نمیکنید.
البته شاگردی فقط به معنای کار کردن زیر دست دیگری نیست. استاد خوب کسی است که شاگردش را برای استقلال و رشد خودش تربیت کند، نه اینکه او را برای همیشه وابسته نگه دارد. من هنوز هم شاگردی میکنم و در دورههای مختلف زندگی حرفهایام از راهبری استادان و منتورها استفاده کردهام. به نظرم استاد خوب کمک میکند ضعفهایمان را سریعتر بشناسیم و مسیر رشد را با خطاهای کمتری طی کنیم.
از رشد فردی تا خیر جمعی
همین نگاه به استقلال افراد، در ساختار ماهد نیز اثر گذاشته است. من معتقدم بزرگ شدن یک کسبوکار لزوماً به معنای افزایش تعداد کارکنان و گسترش یک سازمان واحد نیست. یک کسبوکار میتواند رشد کند و از دل آن، کسبوکارهای مستقل دیگری شکل بگیرند.
در ماهد بهتدریج به چنین مدلی رسیدیم. تعداد نیروهای مجموعه اصلی کاهش پیدا کرد، اما در کنار آن کسبوکارهای مستقلی شکل گرفتند که با یکدیگر همکاری میکنند. برخی در تولید محتوا فعالیت دارند، برخی تولیدکنندهاند و بعضی در حوزه طراحی کار میکنند. این کسبوکارها متعلق به خودشان هستند و علاوه بر همکاری با ماهد، با مشتریان دیگر نیز کار میکنند.
برای من مهم است که نیروها رشد کنند و در نهایت بتوانند کسبوکار خودشان را داشته باشند. نمیخواهم همه برای همیشه به یک مجموعه وابسته بمانند. در نگاه من، کارآفرینی فقط به رشد دارایی و درآمد شخصی محدود نمیشود. اگر کسبوکاری رشد کند، اما نتواند برای دیگران فرصت رشد ایجاد کند، بخشی از ظرفیت خود را نادیده گرفته است.
این نگاه با فهم من از جایگاه کسبوکار در سنت فرهنگی و دینیمان نیز ارتباط دارد؛ جایی که کاسب فقط به دنبال منفعت خودش نیست، بلکه نسبت به معیشت و رشد دیگران هم مسئولیت دارد. وقتی خیر جمعی را بر منفعت صرفاً فردی مقدم بدانیم، رابطه ما با همکاران، شاگردان و حتی کسبوکارهای دیگر تغییر میکند. دیگر قرار نیست همه در خدمت رشد یک نفر باشند؛ بلکه هر فرد میتواند به نقطه اتکایی برای رشد دیگران تبدیل شود.
قواعد بازار از پذیرش مسئولیت آغاز میشود
با تمام این حرفها، نباید کارآفرینی را بیش از اندازه رؤیایی تصور کنیم. راهاندازی یک کسبوکار، بهویژه وقتی مسئولیت افراد دیگری را بر عهده دارید، با دشواریهای زیادی همراه است. شما در جایگاه رهبر یک مجموعه باید تصمیم بگیرید، پاسخگو باشید و پیامد انتخابهایتان را بپذیرید.
نمیتوانید هر بار که مسئلهای پیش میآید، مسئولیت را به شرایط بیرونی واگذار کنید. مثلاً وقتی قیمت ارز افزایش پیدا میکند، اولین پرسش من این نیست که چرا چنین اتفاقی افتاده؛ بلکه از خودم میپرسم آیا نمیتوانستم این احتمال را پیشبینی کنم و کسبوکارم را برای مواجهه با آن آماده کنم؟
از طرفی باید با خودمان صادق باشیم. گاهی مسیری را انتخاب کردهایم که دیگر مناسب ما نیست، اما چون سالها برایش وقت گذاشتهایم، حاضر نیستیم آن را کنار بگذاریم. من هم چنین تجربههایی داشتهام و وقتی فهمیدم برخی مسیرهای کسبوکاری که انتخاب کردهام درست نیستند، از آنها برگشتم. به نظرم یکی از مهمترین تواناییهای کارآفرین، تشخیص همین لحظههاست: اینکه بداند چه زمانی باید ادامه دهد و چه زمانی باید روش خود را تغییر دهد.
استادم در هنرستان، وقتی طراحی سیاهقلم کار میکردیم، نکتهای به من گفت که هنوز به یاد دارم. من طراحی دست را خوب بلد بودم، اما در طراحی پارچه مشکل داشتم. به من گفت چیزی را که خوب بلدی، اگر هزار بار دیگر هم انجام دهی، چیز زیادی یاد نمیگیری؛ رشد تو دقیقاً در همان کاری است که بلد نیستی و انجامش برایت دشوار است.
رشد، اغلب در مواجهه با مسئلهای اتفاق میافتد که هنوز راهحلش را نمیدانیم. ممکن است مسیر هرکدام از ما متفاوت باشد. یکی از دانشگاه یاد بگیرد، دیگری از شاگردی. یکی کسبوکار خودش را بسازد و دیگری در یک مجموعه حرفهای رشد کند. قرار نیست همه یک نسخه واحد از موفقیت را دنبال کنند.
مهم این نیست که از ابتدا بهترین ایده، بیشترین تخصص یا روشنترین تصویر از آینده را داشته باشیم. مهم این است که بدانیم چه مسئلهای برایمان ارزش حل کردن دارد و برای حل آن، چقدر حاضریم یاد بگیریم، تلاش کنیم و ادامه دهیم.









